‘Ik twijfel’ stamel ik. Na de zoveelste kerkdienst met een hoofd vol kritische vragen heb ik eindelijk de moed verzameld naar de mensen van het ‘gebeds- en gespreksteam’ te gaan. ‘Waaraan twijfel je dan?’ vragen ze. ‘Aan alles wat we hier zeggen en doen,’ antwoord ik. Met een zorgelijke frons op het gezicht bidden ze of ik uit dit seizoen van twijfel mag komen zodat ik vaste grond onder mijn voeten vind, de vaste grond van geloofszekerheid. Maar wat als we niet meer terug kunnen of zelfs wíllen keren naar het ‘oude normaal’?
Een probleem dat opgelost moet worden
Het gaat tegenwoordig veel over geloofstwijfel. Er wordt vaker over gepreekt en andere christenen kijken niet meer vreemd op als je vertelt dat je twijfelt. Dat is een goede zaak, maar die twijfel wordt vaak afgeschilderd als een probleem dat opgelost moet worden. Alsof het geloof ‘stuk’ is en gerepareerd moet worden. ‘Twijfel is oké, maar niet te lang.’ Zo kwam het in ieder geval op mij over en dus ging ik gewoon door alsof er niks aan de hand was, ik liet mijn twijfel niet meer merken. Voor een tijdje werkt dat misschien. Maar twijfel zal, verborgen in een geheime kast, niet verdwijnen. Ze wordt alleen maar groter en zal uiteindelijk op andere manier een weg naar buiten vinden.
Ik ging gewoon door alsof er niks aan de hand was
Ooit voelde de kerk voor mij als een warm nest van vertrouwdheid, vanzelfsprekendheid, veiligheid en geborgenheid. Nu, zoveel jaren later, voelt ze eerder beknellend en vervreemdend en ontbreekt bij mij het thuisgevoel. Het voelt alsof ik destijds in twee gescheiden werelden leefde: buiten de kerk voelde ik mij een gelovige en in de kerk als een ongelovige. Ik was van deelnemer overgegaan naar een kritische, cynische toeschouwer die alleen nog maar kon observeren. Op een gegeven moment lukte het mij niet meer om die spanning binnen de kaders van de kerk aan te gaan. Dus greep ik, zoals zovelen, de coronapandemie aan om de kerk te verlaten zonder al te veel drama. Niet zozeer omdat ik mijn geloof was verloren, maar juist om te voorkomen dat dit zou gebeuren.
Geen geloofsafwijzing maar geloofsverandering
Buiten de kerkmuren vond ik letterlijk ruimte en veiligheid voor mijn heroriëntatie op het geloof. Ik luisterde naar andere geluiden zoals de podcast The Bible for normal people,die toestemming geeft om kritische vragen te stellen over de Bijbel.Ik vond nieuwe ruimte inandere christelijke bronnen zoals de Keltische spiritualiteit die een meer positieve kijk heeft op de mens, in relatie tot de schepping. In deboeken van mystieke christenen zoals Richard Rohr en Brian McLaren vond ik een nieuwe geloofstaal die woorden gaf aan mijn zoektocht.
Ik weet nu dat twijfel niet een vijand van geloof hoeft te zijn
Terugkijkend op deze periode zie ik dat mijn geloof allesbehalve ‘stuk’ was, maar dat het slechts een verandering doormaakte. Ik weet nu dat twijfel niet een vijand van geloof hoeft te zijn, maar juist een vriend kan zijn van geloof. Het leerde mij dat ik geen vroegere versie van mezelf hoef na te bootsen, maar dat twijfel een deur kan zijn naar spirituele groei waarin mijn geloof zich naar een volgende fase ontwikkelt.
Ik ben nog steeds christen, maar niet meer zoals vroeger. Ik heb mijn oude geloof niet afgewezen, het heeft een transformatie ondergaan. Daarom spreek ik liever van geloofsverandering in plaats van de veelgebruikte term ‘geloofsdeconstructie’. Mijn geloof is geëvolueerd in een breder, inclusiever en mystieker geloof. Ik heb onderweg veel moeten loslaten, aanpassen of herontdekken. Minder zekerheid, meer mysterie; minder weten, meer nieuwsgierigheid; minder informatie en meer verwondering. Ik geloof niet meer in de exacte versie van God, Jezus en de Bijbel waarmee ik opgegroeid ben, maar het blijft nog altijd mijn geloof. Een geloof dat in beweging is en verandert, is nog steeds geloof.
Een geloof dat in beweging is en verandert, is nog steeds geloof
Ik voel nu geen schuld of schaamte meer over de plek waar ik ben en wat ik heb achtergelaten, maar ervaar vrede en harmonie over mijn geloofsreis. Niet ondanks mijn vragen en twijfels, maar dankzij mijn vragen en twijfels. Op deze spirituele reis kent mijn geloof zowel lichte als donkere periodes – of in de woorden van de onlangs overleden schrijfster en theoloog Rachel Held Evans, die voor mij een belangrijke gids is geweest: ‘Op sommige dagen geloof ik en op andere dagen twijfel ik. En soms allebei tegelijk.’
Ruimte voor ruimtezoekers
Mijn zoektocht heb ik vooral als een geïsoleerd en individueel proces ervaren en dat bracht een stuk eenzaamheid met zich mee. Inmiddels zie ik het als onderdeel van een grote culturele verandering die gaande is in de westerse kerken. Ik ben lang niet de enige, heb ik gemerkt en daarom heb ik de website ruimtezoekers.nl gelanceerd om woorden te geven aan het proces van geloofsverandering en om andere mensen te ondersteunen in hun zoektocht. Ook heb ik in Zwolle een reeks avonden georganiseerd voor en met ruimtezoekers, in de hoop iets te kunnen bieden van wat ik zelf heb gemist. Naast mijn eigen verhaal heb ik hun input gebruikt voor het boek wat binnenkort verschijnt.
Mijn zoektocht bracht een stuk eenzaamheid met zich mee
Ruimtezoekers worden helaas niet altijd begrepen. Soms worden we gezien als afgehaakte vrijheidzoekers die alleen maar willen afgeven op de kerk en zich niet kunnen of willen committeren. Maar dat herken ik niet in mijzelf en ook niet in gesprekken met andere ruimtezoekers. Wel voelen we de noodzaak om ruimte te zoeken omdat we simpelweg geloven dat er meer te vinden is dan we tot nu toe hebben ontvangen. We zijn niet onverschillig, maar verlangen juist sterk naar een plek waar je zonder oordeel kan zoeken, zwerven of uitrusten. Hierin ligt wat mij betreft een taak voor zowel de trouwe kerkganger als voor de ruimtezoeker. Tegen mensen die goed gedijen binnen de muren van de kerk zou ik willen zeggen: Zie mensen met twijfel niet als een gevaar voor de groepsidentiteit of als ‘afvalligen’, maar creëer veilige ruimtes waarin spirituele zoekers hun zoektocht niet meer alleen hoeven aan te gaan. Waar niet meer primair gedacht wordt in categorieën als: wel of niet binnen, wel of niet gered, wel of niet gelovig… Ruimtes waar gelovigen hun twijfel kunnen omarmen en waar twijfelaars het geloof kunnen omarmen.
Laten we elkaar helpen om vooruit te komen op onze geloofsreis
Niet alles of niets
Aan de andere kant zou ik willen zeggen tegen mensen die de kerk en het geloof helemaal vaarwel willen zeggen: het is niet alles of niets. Je hoeft niet te eindigen als een bittere ex-gelovige. Er zijn nieuwe wegen naar oude bronnen te ontdekken. Neem verantwoordelijkheid voor je eigen spirituele groei. Ga het ervaren, lees boeken en luister naar podcasts die je daarin op weg kunnen helpen. Zoek andere mensen, een mentor, coach of een vriend(in) bij wie je open en eerlijk kunt zijn over je vragen en twijfels. Want een vanzelfsprekend geloof dat niet meer werkt, hoeft niet het einde te zijn van dat geloof. Een geloofsverandering – wat in eerste instantie vaak voelt als een einde – kan ook een doorgang zijn naar een nieuw begin. Laten we een kerk doorgeven waar ruimtezoekers niet met een missionaire houding benaderd worden en waar kerkgangers niet benaderd worden als ‘mensen die het nog niet begrepen hebben’. Waar we onszelf niet boven de ander plaatsen als mensen die het beter weten, maar elkaar helpen om vooruit te komen op onze geloofsreis.
Johan de Jong is docent muziek en godsdienst op een middelbare school. Daarnaast is hij liedjesschrijver voor de band ‘Reisgenoten’, initiatiefnemer van Ruimtezoekers en auteur van het gelijknamige boek (Uitg. Buijten & Schipperheijn Motief 2023, 192 pag.)